Творцы сноў і гледачы бессані

З часоў беларускага Адраджэння, што адбывалася сто гадоў таму, звыклай грамадска-палітычнай метафарай стаў вобраз сну. Народ спіць, не ведаючы пра ўласную сілу, спіць, затлумёны чужым панаваннем, спіць, далёкі ад навукі і ўсялякага палітычнага чыну, а адраджэнцы будзяць яго, заклікаюць прачнуцца, нясуць асвету і выхаванне.

Вобразы сну шматкроць паўтараліся: спіць зернейка, знойдзенае ў склепе, каб прачнуцца пасля тысячагадовага сну (Максім Багдановіч), спіць курган, людзі, прырода, а вобразы прышласці і мінуўшчыны снуюць перад вачыма (Янка Купала), спяць сялене, зляканыя дзікім паляваннем, а адзіная годная шляхцянка – самнамбула (Уладзімір Караткевіч), спяць усе і ўсё – і толькі пільныя знаўцы нясуць варту і святло абуджэння.

Апошнім разам пра ўсеагульны сон і неабходнасць прачнуцца ўголас казалі ў гады 90-ыя. З таго часу метафара сну водгуку не знаходзіць: яна змізарнелая, абсмяяная, выкрытая. Адраджэнцы (якія выжылі) абвінавачваюцца ў застарэласці, правінцыйнасці, этнанацыяналізме і беспадстаўнай празе да “дыскурсіўнай ўлады”, недарэчна ўбранай у шаты асветніцтва (даўно зрынутага з п’едэсталу).

Але беларускія адраджэнцы зусім не былі адзінымі, хто змагаўся са сном. У Еўропе, асабліва ва Еўропе Усходняй, нормай было “будзіць” народы, абуджаць працоўных, займацца асветай, пашыраючы вольную прастору – у часы захопаў і варожага панавання.

Тым не менш, хаця метафару сну яшчэ рана здаваць у архіў, сённяшняя сітуацыязусім  іншая. Мы маем справу амаль з усеагульнаю бессаню – падобна той бессані, з якой сутыкнуліся жыхары Макону ў Габрыэля Гарсіа Маркеса.

Калі на пачатку ХХ стагоддзя аграмадная сялянская маса, няграматная і замкнёная (зрэшты, як і ўсе інэртныя замкнёныя групы) надавалася на метафару сну, то сёння гэтае замкнёнасці няма і следу. Ёсць суцэльнае заліванне сецевымі, радыйнымі, тэлевізійнымі плынямі. Калі раней натоўпы маўчалі, то цяпер падпарадкаваныя толькі і могуць, што гаварыць. Няспынныя крыкі ў тэлевізійных шоў, мясакрутка пасечаных слоў, балбатня, зюканне, бессань, бессань – і мы ўсе гледачы гэтае бясконцае бессані. Бессані чужых трызненняў.

Няма магчымасці спыніцца, задумацца, заснуць. Няма магчымасці марыць – і бачыць сны, што вызваляць цябе з бессані.

Эмануэль Левінас так апісаў стан гэтага пазацягнутага маення (як быццам прыгледзеўшыся да сучаснасці):

“Бессань палягае на ўсведамленні таго, што канца-краю гэтаму не будзе, гэта значыць што няма аніякай магчымасці вывесці сябе са стану навязлівай пільнасці – дбання без мэты. Варта яму да цябе прычапіцца, як губляеш усялякае разуменне, адкуль узяўся і куды ідзеш. Сучаснасць склеілася з мінулым і цалкам, анічога не змяняючы, успадкоўвае яго. Доўжыцца а доўжыцца адна і тая ж цяпершчына – ці адно і тое ж мінулае […] Дбанне, ад якога не схаваешся ў несвядомае і немагчыма схавацца ў сон, як у сваё прыватнае ўладанне, а гэта як раз без сябе, адсутнасць усякага сябе”. [1]

Бессань занурае ў “стабільнасць” скрадзенага і захраслага часу, пазбаўляе ўсялякай фантазіі, робіць бясплённым любы рух.

Калі хлопец з вёскі вяршыняю сваіх мараў лічыць пасаду амонаўца ў Савецкім ці Фрунзенскім раёне горада Мінска – гэта бессань.

Калі студэнт юрыдычнага факультэту не зазірае далей за БРСМаўскія піўныя зніжкі – гэта бессань.

Калі газеты толькі перажоўваюць бздуры чыноўнікаў і плююць на парасткі новага – гэта бессань.

І калі шматразовыя “аптымісты” беларускай партыйнае сцэны з кампаніі ў кампанію, як нясвежай кашуляй, махаюць адным і тым самым лозунгам, не змяніўшы ні слоў, ні рыторыкі – гэта бессань і поўная адсутнасць фантазіі, што, нарэшце, дае доступ да прышласці.

Таму сёння задача не абуджаць ад сну, але ствараць сны. Бо сны мы не толькі бачым – але ў іх удзельнічаем, і нават бадзёрасць ёсць сучаснаю формаю сненняў.

Калектыўная задача – ствараць сны, каб сысці ад бессані, навучыцца марыць – і ўвасабляць гэтыя мары ў жыццё, спыніцца – у няспынных відовішчах бессані, задумацца, засяродзіцца – і даць належны адказ.

Бо лепей быць быць творцамі сноў, чым гледачамі бессані.

-------------------

[1] Эммануэль Левинас, Время и другой; Гуманизм другого человека, переводчик А.В. Парибок, Санкт-Петербург: Высшая религиозно-философская школа, 1998, с. 34.