Адвечнізм і актуалізм

У беларускае культуры рэй вядуць два кірункі: адвечнізм і актуалізм. Актуалізм заклапочаны палітычнаю сітуацыяй, дзейснымі закалотамі і грамадскімі канфліктамі, чыннікамі, што спараджаюць несправядлівасць, ён улучаны ў неадкладную барацьбу ад імя той ці іншае групы. Адвечнізм засяроджваецца на  стварэнні выкшталцоных формаў, на вандроўках душы, на містэрыях, што паўтараюцца цяпер і ад веку, на міфах і псіхалагічных безданях. “Адвечным шляхам” Ігната Канчэўскага – гістарыясофскае абгрунтаванне адвечнізму [1]. Нягледзячы на розныя формы, якія прапануе гісторыя, беларуская душа вагаецца – і мусіць стварыць формы, што змяняюцца і ліюцца.

Але першае сутыкненне адвечнізму і актуалізму адбылося яшчэ ў 1913 годзе, калі Вацлаў Ластоўскі выдаў свой маніфест “Сплачвайце доўг”. Ластоўскі запатрабаваў, каб мастакі перасталі паціраць цыбуляю вочы, апяваючы гнілую хатку беларускага селяніна, а адшукалі бы прыгажосць дый адлюстравалі тонкія рухі чалавечай душы, знітаванай і з мінулым, і з прышлым [2]. 

“Адзін з парнаснікаў” – верагодней, Купала, адказаў Ластоўскаму з пазіцый актуалізму. “Чаму плача песня наша?” – таму што жыццё такое, і мы адказныя за грамадскія чыны, мусім змагацца з несправядлівасцю [3].

Другі раз актуалізм і адвечнізм сышліся ў двубоі ў 20-ыя гады: спрачаліся літаратурныя суполкі: “Маладняк” дый ягоныя паслядоўнікі – і “Узвышша” (якое выйшла з нетраў “Маладняка”).

Пралетарска-вульгарны “Маладняк” хапаўся за актуальныя камуністычныя лозунгі, і “бурапенныя” фразы, прапагандаваў і агітаваў, пашыраў базу (без разбору збіраючы новых сяброў), дый амаль забыўся пра мову і аўтаномію мастацкае творчасці. 

“Узвышша” засяродзілася на адвечным: на культуры мовы, мастацкае выкшталцонасці, на рытмах і рыфмах, на прафесійнае дзейнасці, што стварала “ўзвышша <….> літаратуры, якую ўгледзяць вякі і народы” [5]. (Асяродак быў бязлітасна разгромлены, а ягоныя галоўныя творцы рэпрэсаваныя). 

Сённяшнія прыклады адвечнізму й актуалізму – гэта  містэрыі Андрэя Кудзіненкі і “Свабодны тэатр” Мікалая Халезіна і Наталлі Каляды.

“Свабодны тэатр” уводзіць у свае прадстаўленні надзённыя сацыяльна-палітычныя падзеі, што выклікаюць імгненны розгалас: аповеды пра зніклых палітыкаў, “кухню” смяротнага пакарання, гісторыю транссэксуала, самазабойства якога раніцай абвясціла газета, споведзі “чырвоных”, “блакітных”, адрынутых.

Палітычная актуальнасць “Свабоднага тэатру” – гэта пакуты дрэсіраваных целаў. Гэта  палітызацыя контр-эстэтыкі – і эстэтызацыя контр-палітыкі (сайт Мікалая Халезіна нездарма называецца “Міністэрствам контркультуры”).

У “Свабодным тэатры” заўжды прысутнічае сацыяльна іншае – варожая сістэма, машына – якая ўсё кантралюе, карае, дысцыплінуе, і з якою змагаюцца. (Дарэчы, гэтая сістэма можа заявіцца на спектакль уласнай персонай і, тупаючы, амапаўскімі ботамі заявіць: “Чаму падлога чорная? А, ну, усе – у аддзяленне!”).

Нават кранальны запіс перадсмяротнага “Псіхозу 4.48” Сары Кейн – гэта не вандроўкі душы, а выстаўленая на паказ практыка кантролю і псіхіятрычных катаванняў.

Затое ў містэрыях Кудзіненкі нават сацыяльна значныя тэмы – гэта адлёты душы, адвечныя ініцыяцыі і схаваныя трансцэндэнтныя бездані. Ужо “Акупацыя. Містэрыі”, знятая на традыцыйную для Беларусі ваенную тэму, была такой калектыўнай вандроўкай беларускай душы, якая пад акупацыяй, якая блукае – і якая не знаходзіць адказу.

Стужка “Hard Reboot” з удзелам знаёмага гурту “Noize MC”, выманенага на беларуска-літоўскае памежжа, гэта, увогуле, кінатэрапія, што свядома карыстаецца схемаю казачных ініцыяцый фалькларыста Уладзіміра Пропа [5].

А праект “Хранатопь”, куратарам якога з’яўляецца Кудзіненка, гэта абразкі абрадаў і несвядомага, кінатвітэр міфалогій і дзіўных выпадкаў, што існуюць назаўжды. Калі ва ўрыўку “Сідорка”, дзе народныя артысткі Тацяна Мархель і Любоў Румянцава ладзілі пахаванне фала гэта гуллівая адвечнасць праявілася непасрэдна, то ў эпізодзе “Таямніца гарбатай ямы” сацыяльныя чыннікі – толькі дэкарацыі для чагосьці іншага.

Крымінальнікі, спроба забойства, скандальная гомасэксуальная сцэна (упершыню ў беларускім кіно!), шансон пра Горадню, нецэнзурная лаянка –  маглі быць і на сцэне “Свабоднага тэатру”, але “Хранатопь” цікавяць зусім не актуаліі, а глыбінны онталагічны збой (сцэна пачынаецца са спробы малітвы – і завяршаецца пераўтварэннем чалавека ў звера).

Адвечнізм і актуалізм маюць свае моцныя і свае слабыя бакі.

Актуалізм чулы на неадкладныя здарэнні дый непасрэдныя грамадскія трансфармацыі, ён накідываецца з сацыяльна-палітычнаю крытыкай, прагне зменаў інстытутаў, групаў, грамадства.

Адвечнізм моцны повязю з трансцэндэнтным, з міфамі, рытуаламі і схаванымі прадстаўленнямі, якія нікуды не сышлі. Ягоныя клопаты – не дрэсіраванае цела, а вызваленая душа і самадастатковая мастацкая форма.

Адвечнізм ведае, што кожная мова мае свой дом і ўгрунтаваная ў вечнасці. Мова – гэта сакрум, кожная сацыяльна-палітычная групоўка знаходзіць сваё моўнае абгрунтаванне, абжываецца ў сваёй уласнае мове – і ва ўласных выразах.

Моўная цеплыня і прысутнасць – з часоў “Маладняка” – слабое месца актуалізму. Калі на пачатку гэта была толькі “небеларуская мова ў беларускай літаратуры” (як крытыкаваў гэтую з’яву Кузьма Чорны [6]), то потым беларуская мова замянілася сілавымі лініямі рускай і ангельскае мовы, што пануюць і задаюць раскладку целаў у сацыяльнай прасторы.

Сталыя пасткі для актуалізму – страта формы, графаманства (ізноў “Маладняк”), уцягнутасць у зацятую палітычную барацьбу і сваркі.

Пасткі для адвечнізму не такія відавочныя, але яны ёсць – і могуць далей сябе праявіць. Гэта страта кантакту з аўдыторыяй, занядбанне сацыяльных абставінаў, элітарызм, закасцянеласць. Можа так стацца – хаця такога яшчэ не было – што “адвечныя” формы ў прышлае Беларусі скарыстае неа-арыстакратычная групоўка для апраўдання свайго панавання.Увогуле, стогадовая спрэчка адвечнізму і актуалізму звязаная з нявырашанымі  грамадскімі задачамі, з праблемамі беларускае тоеснасці і з прагай мастацтва пераўзыходзіць.

Грамадскае жыццё ў Беларусі перапоўненае несправядлівасцю, існыя інстытуты адчужаныя – і проста варожыя да людзей, а почасту й да беларускай культуры, тоеснасць парасколатая, мастацтва, выціснутае ў закуткі дзяржаўным смеццем, спрабуе дагрукацца да публікі, але яго мала хто чуе.

Але і адвечнізм, і актуалізм шукаюць выйсця – і знаходзяць вартасці адно аднаго.

Актуалізм, праз дысцыпліну, пакуты і цялесную дрэсуру – прыходзіць да адвечных ініцыяцый калектыўнай душы. У адвечнізме змены ва ўласнай душы і выкшталцоныя мастацкія формы стаюцца падмуркам грамадскага супраціву.

Адвечнізм і актуалізм – два крылы беларускай культуры, вольнай, як нябёсная птушка.

------------------

1. Абдзіраловіч (Канчэўскі), Ігнат. Адвечным шляхам: (даследзіны беларускага светагляду). Вільня: Беларускае выдавецкае таварыства, 1921. – С. 71.

2. Ластоўскі, Вацлаў. Выбраныя творы. Мінск: Беларускі кнігазбор, 1997. – С. 273-275.

3. Адзін з “парнасьнікоу” (Купала, Янка), Чаму плачэ песьня наша? (Атказ Юрцы Верэшчаку) /“Наша ніва” 26.07.1913, № 30.

4. Ад беларускага літаратурна-мастацкага згуртаваньня “Ўзвышша” / Узвышша. 1927. № 1. – С. 170.

5. Пропп, Владимир. Морфология волшебной сказки. М.: Лабиринт, 2001. – С. 144.

Чорны, Кузьма. Небеларуская мова ў беларускай літаратуры / Узвышша. 1928. № 5. – C. 173-183.